zondag 21 Oktober 2018
dit is het online magazine van het Fonds voor Cultuurparticipatie. wil je een aanvraag doen, kijk dan op onze website

Online kunst: een grenzenloos domein?

Richard Prince, 'New Portraits' (2014), Gagosian Gallery, New York.

Anno 2014 kijken er wereldwijd meer mensen naar een scherm dan uit het raam. De computer, tablet of smartphone is ons venster op de buitenwereld en werpt ook een nieuw licht op kunst. De nieuwe media vragen om een herdefinitie van het begrip kunst en kunstenaar. Ook de traditionele scheidslijnen tussen amateurs en professionals vervagen door de technische mogelijkheden. De lijst om digitale kunst vraagt om een kritisch oog.


Culturele verschuiving

In 1662 schilderde Johannes Vermeer zijn beroemde Luitspeelster die 'gretig uit het raam kijkt' omdat zij hoogstwaarschijnlijk mannelijk bezoek verwacht. Het open raam en de landkaart op de achtergrond benadrukken de relatie met de buitenwereld. Andere schilders uit de Gouden Eeuw zoals Gabriël Metsu en Gerard ter Borch gebruikten dezelfde symbolen om de buitenwereld binnen te halen. Op het moment dat u dit leest, kijken er wereldwijd meer mensen naar een scherm dan uit het raam. Het scherm waar wij gemiddeld 7,5 uur per dag naar kijken is ons 21e-eeuwse venster op de buitenwereld geworden. Zonder twijfel heeft het internet de grootste culturele verschuiving veroorzaakt in de 21e eeuw. Hoe we surfen, communiceren, delen, werken, kennis vergaren, beoordelen, relaties opbouwen, ontspannen, reizen en werken is vooral in de afgelopen tien jaar radicaal veranderd. Door de gebruiksvriendelijkheid van computers en mobiele telefoons heeft vrijwel iedereen ter wereld toegang gekregen tot een gereedschapskist waarmee je met simpele technologieën teksten, foto’s en films kunt uploaden, distribueren, bewerken en aanpassen.

Deze mogelijkheden hebben niet alleen ons medialandschap enorm beïnvloed, maar hebben ook een herdefinitie van het begrip kunst en kunstenaar tot gevolg. De traditionele scheidslijnen tussen professional en amateur zijn door deze technische mogelijkheden steeds ingewikkelder geworden. De meest ingenieuze creaties worden geüpload in hobbykelders en bedrieglijk amateuristische producten worden verspreid door de marketingafdelingen van grote bedrijven. Door het internet is de manier waarop kunst gemaakt en geconsumeerd wordt drastisch veranderd. Niet langer gebonden aan de fysieke ruimte van een atelier, galerie of museum wordt het steeds moeilijker om te zeggen wat wel en geen kunst is. Er is geen indicator die piept of flikkert en zegt: ‘Dit Is Kunst’. Er is geen entreegeld, geen bewaker en meestal geen curator. Het professionele en van oorsprong traditionele kunstdomein komt dichter bij de amateur en daardoor krijgt de amateur steeds meer ruimte om te professionaliseren.

Het internet lijkt dan ook de ideale plek voor kunstenaars. Het is snel, dynamisch, kneedbaar en bovenal responsief. De meeste kunstenaars hunkeren naar reacties en een kritisch platform, maar ze kunnen dit vaak niet bereiken door het hiërarchische karakter van de kunstwereld en zijn instellingen. Met het oog op deze culturele verschuivingen is het de vraag of het mogelijk is om de canon van de kunst opnieuw uit te vinden. In plaats van alle hierover verschenen publicaties en studies (zie het kader onderaan dit artikel) nog eens door te lopen en te becommentariëren, gaat het in dit artikel om de vraag waar het nu eigenlijk om draait als we praten over kunst op het internet. Wat voor uitingen zijn er? Kan internet voor kunstenaars een middel zijn om de formele structuren van de instellingen te omzeilen en een andere vorm van artistieke expressie te vinden?

Johannes Vermeer in 'De Luitspeelster', 1662

Professionalisering van de amateur

We kunnen onomwonden zeggen dat er in de afgelopen jaren een emancipatie of zelfs wedergeboorte van de amateurkunstenaar heeft plaatsgevonden. Het leidt tot verwarring en vertwijfeling bij cultuurpessimisten en bij de van oorsprong klassieke en traditionele instituten. Terwijl optimisten de ongekende mogelijkheden zien van de wereldwijde creativiteit. En of je het nu toejuicht of niet, de doorkruising van amateur en professional heeft ook zijn weerslag op de van oorsprong traditionele kunstinstituties, die de amateur niet langer zien als een soort bijproduct van de professional. De voorbeelden hiervan zijn talrijk. Tijdens de Biënnale van Venetië, voor velen het summum van hoge en professionele kunst, zetten in 2013 amateurkunst en outsider-art de toon. Enigszins vergelijkbaar is de open prijsvraag die curator Arthur Zmijieswski in 2012 voor de Berlijn Biënnale uitschreef. Tijdens de zomertentoonstelling in het Gemeentemuseum in Den Haag zijn naar voorbeeld van de Royal Academy in Londen werken van professionals en amateurs door elkaar heen te zien. Net als bij de tentoonstelling Iedereen kan Alles!? Genie zonder talent van De Appel in 2011. In november 2014 kondigde het Bonnefantenmuseum in Maastricht aan in samenwerking met AVROTROS op zoek te gaan naar het beste stilleven. De winnaar krijgt een expositie in het museum en een publicatie in tijdschrift Kunstbeeld. Aan de opkomst van de amateur is niet te ontkomen, of je de positie en het belang van de amateur nu benadrukt, betwist of wegpoetst.

We kunnen onomwonden zeggen dat er een wedergeboorte van de amateurkunstenaar heeft plaatsgevonden.

Kruisbestuiving online

Het meest duidelijk wordt deze kruisbestuiving online, omdat de tegenstellingen tussen de amateur en de professional tot op zekere hoogte worden opgeheven. Het is de digitale variant van de populaire doe-het-zelf-cultuur, waarbij we en masse de professional nabootsen. We maken tafels, kleding, gerechten en lampenkappen en we bakken taarten die niet onderdoen voor die van een patissier in Heel Holland Bakt. Een logisch gevolg van globalisering, decentralisatie en individualisering.
De democratisering van het internet heeft ertoe geleid dat er voor iedereen een niche bestaat, een plekje online waar je buiten de klassieke kunstinstituten om je werk kunt laten zien. Daardoor zijn alle soorten kunstenaars vertegenwoordigd op het internet, zowel professionals als amateurs en ongeacht leeftijd, geslacht en herkomst. Ze hebben allemaal belang bij zichtbaarheid online, omdat het internet een unieke kans biedt om bekend te worden, je identiteit als kunstenaar te versterken en meer publiek, reacties en kopers te genereren. Promoten van het eigen werk kan met een website, een blog of sociale media als Facebook, Instagram en Twitter. Maar er is ook een groeiende groep kunstenaars die online kunst maken, die zowel online als offline, in een fysieke vorm gepresenteerd kan worden. Het web wordt hier als het ware als canvas gebruikt. Amateurs en professionals spiegelen elkaar en spelen met de verschillen. Ze gebruiken de materialen, houding en technieken van de ander en hebben elkaar nodig. Dit werpt zijn vruchten af en vergroot de diversiteit.

Het web als publiciteitsplatform
De online goudkoorts wordt bezegeld door de opkomst van online galeries, veilinghuizen en verkoopsites zoals Artsy en Paddle8. Gerenommeerde galeries en veilinghuizen zoals Christie’s, Saatchi en Sotheby's, dat heeft aangekondigd met eBay samen te gaan werken, investeren miljoenen in het ontwikkelen van online strategieën. Daarin wordt gezocht naar een nieuw publiek en een nieuwe vorm en wordt ook de amateur betrokken, zoals de online wedstrijd Saatchi Showdown voor zowel amateurs als professionals, waar via sociale media gestemd kan worden.

Ook in Nederland groeit het aantal online galeries en verkoopsites, waar het werk van amateurs en professionals door elkaar heen wordt aangeboden. Zoals Artolive, een kunstuitleen en galerie van hedendaagse kunst. De website WeLikeArt richt zich met name op de jonge kunstkoper die kunstwerken van jonge en gevestigde kunstenaars tot € 1.500 wil kopen en informatie zoekt om dit werk te kunnen duiden.

De reden waarom kunstenaars zich aansluiten bij overkoepelende websites heeft vaak te maken met een gemis aan technische kennis, meent Mirjam Hijmans, een van de oprichters van Exto. ‘Ze weten niet hoe ze een website moeten maken, maar willen er wel graag gebruik van maken.’ Exto noemt zichzelf ‘een online gemeenschap van kunstenaars’, een succesvol Nederlands platform dat ruimte biedt aan amateurs en professionals om portfolio’s online te plaatsen en via een simpel systeem zelf een website te bouwen die door Exto wordt beheerd. Behalve de losse verkoop via de online winkel is voor kunstenaars vooral het forum belangrijk, om vragen te stellen en te discussiëren. Iedere kunstenaar die zijn werk op de site wil krijgen, wordt door een team van ervaren vrijwilligers op een aantal punten beoordeeld: eigenheid, techniek, materiaalbeheersing, zeggingskracht en creatieve waarde. ‘Vergelijkbaar met de manier waarop Google zijn ranking doet’, aldus Hijmans. Sommige kunstenaars maken ook in hun werk gebruik van digitale technieken, zoals Iris Peeters die digitale collages creëert waarin ze haar dromen en verlangens weergeeft.

Iris Peeters exto healing power 2004

De amateurkunstenaar weet ook via andere kanalen de weg naar het publiek te vinden. Populair is Marktplaats, de zoekterm ‘Kunstenaars & Portretschilders’ levert bijna 250 resultaten op. Het aanbod is divers, van portretschilders tot graffiti en van karikaturen tot expressionistische naakten. Op Marktplaats kunnen kopers reacties achterlaten met een oordeel over de bekwaamheid van de kunstenaar. ‘Heel erg bedankt voor de mooie tekening van mijn pony Karin’, staat er dan bijvoorbeeld te lezen.

Op de relevante websites kun je zoeken binnen verschillende thema’s en kunstcategorieën. Net als bij Google, eBay of Amazon worden de algoritmes aangepast aan je zoekvraag. Wie houdt van Gerhard Richter is wellicht ook geïnteresseerd in Sigmar Polke, Anselm Kiefer, Kristina Jansson, of Thomas Scheibitz. Nadat je een kunstenaar geselecteerd hebt, volgen er suggesties op maat. De websites bootsen veelal een traditionele kunstruimte na, met een jury of curator, een groeiende kunstcollectie en een geselecteerde homepage – de tijdelijke expositie. Het draagt eraan bij dat de nieuwe speler serieus wordt genomen, omdat deze de status-quo van de traditionele instituten niet doorbreekt.

Sociale media exposities
Sociale media als Twitter, Instagram, Facebook en Pinterest zijn al lang méér dan een extra platform voor publiciteit en online aanwezigheid. Per dag worden er 55 miljoen foto's en filmpjes geüpload via het populaire platform Instagram, dat sinds 2012 in handen is van Facebook. Omdat het beeldgeoriënteerd is, maken kunstenaars er graag gebruik van. In de afgelopen jaren zijn er alleen al in Nederland tientallen Instagram- en Facebook-exposities georganiseerd. De deelnemers hebben elkaar veelal online ontmoet en een expositie is een goede manier om elkaar te leren kennen en ervaringen uit te wisselen.

De onderwerpen zijn divers – portretten, dieren, auto's, natuur, architectuur – maar veelal decoratief. De Instagram- of Facebook-foto's worden uitgeprint via een printing on demand-service. Offline tentoonstellingen daarvan waren onder meer te vinden in het Zaans Museum, de Blokhuispoort in Leeuwarden, Atelier Horneman in Groningen en tijdens de Twentse Wijnfeestdagen. De Kunstuitleen Rotterdam en GO Gallery in Amsterdam organiseerden samen met de website Yelp de tentoonstelling Print Your Movement die specifiek was gericht op foto's van Instagram. Op de fotografiebeurs Unseen was er dit jaar zelfs de mogelijkheid om via de service InstaPrint je favoriete Instagram-foto direct te laten printen en exposeren voor een professioneel publiek. Ook de eerste Instagram Galerie van Europa is afgelopen zomer geopend, in Madrid.

Professional online

De schilderijen van 13x15 cm met de titel Social Network Paintings van Alex Baams tonen alledaagse dingen en gebeurtenissen die je zou verwachten op foto's op sociale media. Door het gebruik van deze arbeidsintensieve manier voor het afbeelden van typische kiekjes staat Baams even stil bij de overdaad aan beelden online. Dezelfde verstilling zie je ook bij Sophie Walraven, die haar volgers op Twitter naschilderde en het resultaat vervolgens weer op Twitter zette met de hashtag #wienzebek en veel van de portretten overigens wist te verkopen aan de ongevraagd geportretteerden. De Amerikaanse kunstenaar Richard Prince beschouwt zijn gehele Instagramfeed als kunstwerk; zijn foto's van Instagram worden uitgeprint op canvas en voor tonnen verkocht in de Gagosian Gallery in New York. Hij omschrijft zijn werken als protest tegen de macht van sociale media. De Nederlandse Constant Dullaart kocht onlangs 2,5 miljoen volgers op Instagram en verdeelde deze over Instagramprofielen van machtige personen binnen de kunstwereld, zodat al deze gebruikers precies 100.000 volgers hadden. Op deze manier wilde Dullaart een utopische gelijkschakeling binnen de kunstwereld teweegbrengen, waar succes en populariteit nog veelal gemeten wordt door volgers. Een ander voorbeeld is het installatieproject Wanna Play? waarin kunstenaar en theatermaker Dries Verhoeven, foto's en teksten van de dating-app Grindr gebruikte. Hij moest het Berlijnse project na hevige protesten voortijdig afbreken, terwijl Verhoeven ragen aan de orde wilde stellen over privacy online.

Sophie Walraven schilderde haar volgers op Twitter na en zette het resultaat vervolgens weer op Twitter.

Scheidslijn

Door de toegang tot dezelfde gereedschappen, hetzelfde publiek en hetzelfde podium als de professionele kunstenaar, heeft de amateurkunstenaar de mogelijkheid om zich als professional te profileren. Daardoor voldoet hij wellicht te goed aan het beeld van de professionele kunstenaar en is hij als het ware onzichtbaar geworden. Hij onderscheidt zich in die zin niet langer. Zoals iemand op het Exto-forum opmerkte: ‘Ik verdrink bijna op Facebook omdat ik overspoeld word door kunstwerken, evenementen, aanvragen voor workshops en persoonlijke boodschappen van al mijn Facebookvrienden. De doelstelling mijn kunst meer toegankelijk te maken is niet verlopen zoals ik verwacht had, mijn "vriendjes" maken zelf ook kunst en komen toch niet langs.’

Waar zit nu de scheidslijn tussen amateurs en professionals online? Omdat we online alles via hetzelfde venster tot ons nemen, blijft het lastig om kunst te onderscheiden van al het andere dat online gebeurt. Zijn de schilderijen van Iris Peeters kunst? De Instagramfoto's van Richard Prince? De inhoudelijke positionering van een kunstenaar vergt veel tijd, kennis en energie. Een groot verschil tussen de amateur en de professional zit wat mij betreft nog steeds in de afstand die professionele kunstenaars tot hun werk ontwikkelen. Dat komt bijvoorbeeld naar voren in de onderwerpkeuzes en een reflectie en kritische visie op culture en maatschappelijke veranderingen. De professional kijkt kritisch naar het medium dat hij gebruikt en stelt vragen bij het gebruik ervan en de consequenties. Hoe meer tijd en ruimte de kunstenaar heeft om zijn werkzaamheden in een kader te plaatsen, des te meer kans hij maakt op een succesvolle carrière.

De nieuwe lijst om de digitale werkelijkheid vraagt om een kritisch oog en andere beoordelingscriteria. Misschien gaat het om een scherper oog dan ooit tevoren, nu de online ruimtes waarin culturele productie plaatsvindt particulier eigendom zijn en dus ook te maken krijgen met belangen van het bedrijfsleven, aandeelhouders en andere belanghebbenden.

placeholder

Mirthe Berentsen is schrijver, criticus, vertaler en adviseur op het gebied van kunst, literatuur en technologie. Ze studeerde vergelijkende taal- en literatuurwetenschap en schrijft onder meer voor: NRC, de Groene Amsterdammer, Vrij Nederland, Kunstbeeld, Metropolis M en Modern Painters en LEAP. 

Haar artikel is ook als PDF te lezen. 

Zicht op actieve cultuurparticipatie is een gezamenlijke publicatie van LKCA en het Fonds voor Cultuurparticipatie. Het boek bevat artikelen over trends en vraagstukken in de actieve cultuurparticipatie, zoals motieven om aan amateurkunst te doen, deelname van ouderen en de rol van provincies in actieve cultuurparticipatie.

Bestel Zicht op actieve cultuurparticipatie 2014

Dit artikel is een portret uit de reeks verhalen die we delen binnen het programma: Cultuur maakt iedereen