maandag 23 September 2019
dit is het online magazine van het Fonds voor Cultuurparticipatie. wil je een aanvraag doen, kijk dan op onze website

Maatwerk voor bijzondere doelgroep in ‘Neuzen, de pilot’

Contact tussen speler en publiek in 'Neuzen, de pilot'

Improviseren is een kunst, en die hebben de vitale ouderen in ‘Neuzen, de pilot’ knap onder de knie gekregen. Via muzikaal improvisatietheater waarbij beweging en aanraking centraal staan, leggen zij contact met generatiegenoten met dementie. Neuzen won de Gouden C 2018, vanwege de impact en de urgentie. Het kleinschalige project is een mooi voorbeeld voor andere projecten voor bijzondere doelgroepen. Om het effect zelf te zien, bezoeken wij een uitvoering.

De stralende gezichten en liefdevolle blikken spreken voor zich: de drie spelers op leeftijd genieten, net als de jonge muzikante die hen begeleidt met zang en accordeon. Dat geldt ook voor de ouderen met dementie op wie ze zich richten. Je merkt het aan alles: van aarzelend meebewegende handen of zacht meezingen, tot uitbundig gelach. En soms ontwijkende blikken als het spel dichterbij komt – dan schatten de spelers knap in of ze toch subtiel contact kunnen leggen of zich beter op een buurvrouw kunnen richten.

“Eerst maakte ik te intensief oogcontact. Nu gebruik ik m'n blik alleen om het eerste contact te leggen, daarna gaat het via aanraking en beweging” – deelnemer Hanneke

Onderzoek en ontwikkeling
Dat inschatten hebben de spelers geleerd in het traject van improvisatietrainingen, uitvoeringen en evaluaties. De ontwikkeling die ze zo doormaakten is kenmerkend voor de zorgvuldige opzet van het project.

Deze kwetsbare doelgroep vraagt om een doordacht project. De pilot van het project Neuzen vindt plaats in woonzorgcentrum WoonincPlus Vitalis Wilgenhof, in Eindhoven. De opzet is dat KRACHTVOER Theater drie sessies per locatie verzorgt, maar hier komt de groep vaker, om te onderzoeken wat werkt. Een activiteitenbegeleider met ervaring als miMakker (clown in de zorgsector) kan daar goed bij helpen.

Je kan geen nieuwe projecten meer aanmelden op het platform Jij Maakt Het Mee, dat hoorde bij de subsidie waarmee we dit pilotproject ondersteunden. We hebben wel twee nieuwe subsidieregelingen, één voor kleinschalige vernieuwende projecten en één voor eigentijdse samenwerkingsprojecten. Dus zoek je nog subsidie, kijk dan of jouw project daarbij past.

Drietrapsraket
Wij wonen een uitvoering bij waar ook zorgverleners van andere instellingen komen kijken of het project iets voor hen is. Die staan te trappelen als ze eenmaal hebben gezien en gehoord wat de voorstelling teweegbrengt op verschillende niveaus.

Neuzen is namelijk een drietrapsraket: met een positief effect op de vitale ouderen, op de ouderen met dementie én op hun omgeving. De vitale ouderen volgen improvisatietrainingen en ontwikkelen onder begeleiding een non-verbaal, muzikaal en zintuiglijk programma voor ouderen met dementie. ‘Ik leer er zoveel van,’ zegt deelneemster Carla. ‘Voor ons is het één grote ontdekkingsreis,’ beaamt Jan. ‘Je wordt goed in kijken en je reactie daarop afstemmen. Je ontdekt dingen in jezelf.’ Ze voelen ook onderlinge verbondenheid.

In een aanvullend programma leren activiteitenbegeleiders, zorgpersoneel, vrijwilligers, familie en mantelzorgers hoe je speels contact maakt met die kwetsbare doelgroep via muziek, beweging en aanraking.

“Dit doet zoveel met me dat ik het niet kan verwoorden, het is één groot bad van liefde. Ik kan mezelf er helemaal in verliezen en deel van het geheel worden. Na afloop heb ik even nodig om te aarden” – deelnemer Jan

Urgentie
Het begon met de negentigjarige Marianne, die deelnam aan een eerder theaterproject van KRACHTVOER Theater waarbij ook mensen met dementie betrokken werden. ‘Kunnen we met een groep vitale ouderen niet nog meer voor deze groep betekenen?’ verzocht ze. Maddy Kok, artistiek leider van KRACHTVOER, zag meteen de urgentie. ‘Het percentage ouderen in onze samenleving stijgt, net als het percentage ouderen met dementie. En als je zo’n vraag krijgt, móet je daar wel iets mee doen,’ zegt ze.

“Ik wil dit blijven doen tot het bittere einde. Dit mag nooit meer stoppen” – initiatiefnemer Marianne

Partners en vorm vinden
Maddy benaderde Maaike Mul, coördinator Kunst en Cultuur bij Vitalis ZorgGroep met zelf ook een kunstachtergrond. Ze hadden al vaker samengewerkt. In de zorgsector zet Maaike projecten op die ‘een leven lang leren’ mogelijk maken. 'Ik zoek zingeving,' vertelt ze. ‘Omdat er veel eenmalige projecten worden aangeboden, of projecten alleen gericht op gezelligheid, neem ik vaak zelf het initiatief. Kunst kan een enorm positief effect hebben en contact is daarbij het belangrijkste.'

“Je merkt aan alles dat de bewoners zich bij de vervolgvoorstellingen veilig voelen, dat ze zich openstellen voor contact. Herinneringen zijn veel meer dan alleen wat iemand in woorden kan vatten” – Maaike Mul, Vitalis ZorgGroep
Enthousiast publiek in 'Neuzen, de pilot'

De invulling kwam gaandeweg. De meeste spelers kent Maddy uit eerdere producties. Ze wilde niet de vertrouwde meezingers waarmee vaker wordt gewerkt, maar muziek die een appèl doet op de primaire emoties. ‘Want bij dementie blijft het deel van het brein dat de basisemoties reguleert het langst intact, of wordt zelfs sterker. We zochten muziek die ons in dit gebied zou raken en verbinden. Die brachten we terug tot de essentie; een paar noten en akkoorden. Van daaruit bouwen we tijdens de improvisatie langzaam op, in energie en volume.’

Daarbij passen ook abstracte bewegingen en het accent kwam te liggen op verschillende zintuigen, zoals aanraking. Improviserend, in zowel muziek als spel, is het contact met de doelgroep mooi te doseren. De makers realiseerden zich al snel dat de veiligheid die je deze mensen moet bieden al begint bij het ophalen en doorloopt tot en met het terugbrengen van het publiek naar de kamer. ‘Je kunt niet pats-boem beginnen of eindigen. Dus hoor je de muziek nu al aankomen over de gang, voordat de kleine karavaan met spelers binnenkomt. En het geluid sterft aan het eind ook langzaam weer weg.’ In de stilte daarna kan er veel gebeuren, het publiek krijgt de ruimte alles nog even te verwerken.

“Het is fijn, dit zijn leuke mensen.” “Heerlijk, ik ben zo rustig!” – ouderen met dementie

Omdat niet alle deelnemers altijd kunnen – ouderen vallen iets vaker uit dan jongeren – is er een poel van zeven spelers die elkaar afwisselen. Elk optreden spelen er drie, de anderen zitten als begeleider naast iemand uit het publiek. ‘Dat begeleiden is cognitiever dan het spelen, maar het is ook improviseren,’ vertelt deelnemer Jan. ‘Je moet heel alert zijn en zorgen voor een veilig gevoel.’ Godelieve, een medespeler, vult aan: ‘Als begeleider zie ik ook dingen die ik van anderen kan overnemen.’

“Meedoen is echt een cadeautje” – deelnemer Carla

Vervolg
‘We blijven in Brabant, mits we voldoende financiële steun krijgen om dit project te kunnen blijven uitvoeren,’ zeggen Maddy en haar zakelijk collega Anouk van Geffen als we vragen naar Neuzen ná de pilot. ‘Hier hebben we ons netwerk, hier wonen onze spelers en hier is minder aanbod dan in de Randstad. We zoeken wel naar een manier om de schaal te vergroten, maar met behoud van integriteit.’ Maddy zou meer generaties willen samenbrengen. ‘Veel ouderen vinden het leuk om jonge mensen om zich heen te hebben.’ We kijken uit naar het vervolg.

Dit artikel heeft betrekking op de volgende regeling(en) van het Fonds voor Cultuurparticipatie website: Cultuurmakers van nu, Maakruimte voor cultuur, Jij maakt het mee

Dit artikel is een portret uit de reeks verhalen die we delen binnen het programma: Cultuur maakt iedereen