zondag 21 Oktober 2018
dit is het online magazine van het Fonds voor Cultuurparticipatie. wil je een aanvraag doen, kijk dan op onze website

Le Clercq over de kunst van het nooit met pensioen gaan

DIS, Le Clercq FCP, atrium den haag

''Vakantie, pensioen, weekend, het zijn zaken die een belangrijk onderdeel uitmaken van het Nederlandse leven en ons leven opdeelt in periodes. Zelf ga ik nooit met pensioen. U wel, of mischien bent u het al. Maar ik benijd u niet.'' Tentoonstellingsmaker Justine le Clercq over haar expositie DIS, ouderenparticipatie en de vraag of kunstenaars ook met pensioen gaan.

Deze bijdrage van Justine le Clercq aan het online magazine is geschreven op persoonlijke titel.

Een paar keer per jaar gaat Nederland massaal op vakantie, op hetzelfde moment. Iedereen kijkt er met smart naar uit, vaak met stress tot gevolg. En als iedereen weer terugkomt dan begint het gewone leven weer.
Ik zal u vertellen, ik ben nog nooit op vakantie geweest. Ook in mijn jeugd gingen we niet op vakantie. Wel gingen we op zomaar een dag naar het buitenland. Dan gingen we even wonen in Frankrijk. Heerlijk!
Nu denkt u misschien: Dat komt toch op hetzelfde neer? Maar nee! Echt niet! Feitelijk misschien wel, maar daar gaat het niet om, het gaat om de beleving.

Pensioen, ook al zoiets. Mijn vader gaat niet met pensioen. Ik heb hem er nooit over gehoord. Ik wist tot mijn twintigste niet eens dat zoiets bestond. Mijn vader is dan ook een beeldend kunstenaar, en die kennen geen pensioen. Hij zal nooit stoppen met schilderen.Wie zich niet bezighoudt met het naderende pensioen, mist de volgende zorgen: wat ga je doen na je pensioen? Val je in een zwart gat? Heb je geld genoeg? Hoe zal het leven zijn zonder vast werk?

placeholder

 

Justine le Clercq (1967) is schrijver, tentoonstellingsmaker, HBO-docent en projectleider in de zorgsector. In 2014 vroeg het stadhuis van Den Haag haar een tentoonstelling te maken voor de zomer van 2015. Zaterdag 4 juli 2015 werd na een jaar hard werken door 20 kunstenaars en 20 amateurs de expositie DIS geopend. Lees hier meer over de tentoonstelling DIS. De expositie is nu te zien in het Gemeentehuis van Haarlem. Foto: Keke Keukelaar

Werk: nog zo’n term waar een hele wereld van aannames, gevoelens, verwachtingen en strijd achter zit. Mijn vader heeft nooit gewerkt, mijn moeder trouwens ook niet. En ik kan me niet heugen zelf ooit gewerkt te hebben. Mijn vader ging gewoon naar zijn atelier, en mijn moeder ging naar de galerie, daar kwam het werkwoord werken niet aan te pas, of het woord baas. Als ik wakker word ’s ochtends dan denk ik: wat ga ik doen vandaag? Dat kan van alles zijn, even in Frankrijk gaan wonen, naar een bedrijf gaan om een klus te klaren, zonnen – maar ik ga dus niet op vakantie en niet naar mijn werk, en al helemaal niet naar de baas.

U vraag zich inmidels af, waar wil ze heen? Ik begin opnieuw, vanuit een andere invalshoek. Doet u nog even met me mee. Door de welvaart in Nederland werken we minder, zijn we gezonder, hebben we geregeld vakantie, en worden we massaal een stuk ouder dan vorige generaties. De veranderingen in onze leefomstandigheden zijn zo snel gegaan, dat we ons nauwelijks naar de nieuwe situatie hebben leren voegen. Ineens worden we ouder en krijgen we er, pakweg, dertig jaar bij. Leuk! Maar wat doe je ermee, met die dertig jaar?

Allerlei nieuwe uitdagingen doen zich voor.
Wil een mens zeventig jaar bij dezelfde partner bijven?
Hoe betalen we alle medische kosten?
Hoe ziet arbeid eruit voor mensen die zeventig zijn?

Onder de algemene term ‘Ouderenparticipatie’ worden deze nieuwe vragen (en nieuwe problemen) vervat en doorgelicht. Met onderzoeken, kennisdeling en mooie projecten wordt in kaart gebracht wat ouder worden in deze tijd betekent en hoe we dat vorm kunnen geven. Blijkbaar is dat iets wat we niet automatisch weten, maar iets wat we moeten leren.

Een belangrijk onderdeel van ouder worden gaat over zingeving. Sowieso gaat het leven over zingeving. Dat kan op allerlei manieren, en kunst is een van de opties. Hierbij gaat het niet om kunst met de grote K, maar om alles wat kunst vermag: met een groep een enorme tekening maken met Arabische motieven, de gezichten van je buren fotograferen, een museum bezoeken.
Er zijn mensen voor wie dit een open deur is, maar er zijn legio mensen die gedurende hun werkzame leven geen tijd hebben, of geen idee hebben, wat je allemaal kan doen op het gebied van kunst.

‘’Hoe gaan kunstenaars eigenlijk om met ouder worden? Gaan kunstenaars dan met pensioen?’’

Fondsen, gemeenten, en andere initiatieven organiseren geregeld mooie projecten om ouderen in contact te brengen met kunst. Kunstenaars werken geregeld mee aan dit soort initiatieven, waarbij ook de vraag rijst, hoe gaan kunstenaars eigenlijk om met ouder worden? Gaan kunstenaars eigenlijk met pensioen? Met deze vragen in de hand ontstond het kunstproject DIS – een expositie van tien Nederlandse kunstenaars van een respectabele leeftijd, en tien jonge kunstenaars. Zij werden aan elkaar gekoppeld in een moderne meester-gezel relatie. De oudere en jongere kunstenaars bezochten elkaar in hun ateliers, aten met elkaar aan de dis, bespraken elkaars werk en spraken over jong zijn en ouder worden. Ook tien oudere amateurkunstenaars deden mee aan dit project.

Een van de oudere kunstenaars vertelt: ‘Vroeger toen mijn vrienden allemaal een goede baan hadden vonden ze mijn onzekere leven als kunstenaar maar raar. Maar nu zijn ze allemaal met pensioen en zeggen ze tegen mij dat ze een beetje jaloers op me zijn omdat ik nog steeds schilder en geen last heb van een zwart gat na de pensioenering.’ Pensioen is voor sommige mensen een prettig vooruitzicht, voor anderen een naderend onheil. Vaak blijkt het moeilijker dan gedacht, vooral door het wegvallen van een gevoel van nuttig zijn en het verlies van sociale contacten.

Wie praat met kunstenaars over hun leven en het ouder worden krijgt nieuwe vragen: Waarom zou iemand plots moeten stoppen met zijn werk? Dat is toch alleen maar nodig als het fysiek niet meer op te brengen is? En waarom bestaat het leven maar uit drie fasen: studeren/werken/pensioen. We worden zowat negentig jaar oud, dan is het opdelen in drie fasen wel erg weinig. Kan dat niet meer worden? En door elkaar gaan lopen? Waarom geen vier jaar pensioen als je dertig bent? Waarom geen technische opleiding als je zeventig wordt?

Oftewel, waarom niet zelf bepalen hoe je je leven opdeelt in stukken tijd waarin je een bepaalde activiteit uitvoert? Op die manier ontstaan er geen zwarte gaten en zinloosheid, laat staan onbruikbaarheid. En je kan steeds weer uitkijken naar de nieuwe periode die eraan komt. Als dat je niet levend houdt!

Zo kom ik weer terug bij de woordbeleving. Want dat is alvast een goed begin. Het gebruik van taal is een onderschatte mogelijkheid om uw leven te verrijken. Wellicht denkt u dat het maar een semantisch spelletje is, maar reclamemakers weten wel beter. Zij doen al decennia lang niks anders dan uw gemoed en uw keuze beïnvloeden via beeld en taal. Ook journalisten, advocaten, schrijvers en bedelbrieven doen voortdurend een beroep op uw gevoelens via bepaald taalgebruik. Waarom zou u dat niet voor uzelf inzetten? Het kan een begin zijn van een fijne verandering in de beleving van uw tijd, uw leven, uw pensioen.

Als we nu eens voorzichtig beginnen. Voortaan staat u ‘s ochtends op en dan denkt u niet meer ik moet werken, of ik ben met penioen maar u zegt tegen uzelf, wat zal ik eens gaan doen vandaag?
Hou dit vol! Let maar op, na een tijdje begint u de vrijheid te voelen.

We gaan nog een stapje verder. U gaat over een tijdje niet met pensioen, maar u gaat iets anders doen. En u wordt ook niet meer oud, maar u groeit maar door.
Trouwens, u gaat ook niet meer op vakantie, maar u gaat komende periode even in Frankrijk wonen. Veel leuker toch?
Een echte herverdeling van alle tijd die we hebben, en de wijze waarop we die zinvol invullen, komt er dan vast en zeker rap achteraan.

Ook kunst kijken of iets maken?
In 2015 en in het voorjaar van 2016 kunt u de expositie DIS bezoeken en meedoen!
DIS is van 28 augustus t/m 16 oktober 2015 te zien in het statige Paviljoen Welgelegen van het Provinciehuis in Haarlem.

 

Dit artikel heeft betrekking op de volgende regeling(en) van het Fonds voor Cultuurparticipatie website: Ouderenparticipatie 2013-2016

Dit artikel is een portret uit de reeks verhalen die we delen binnen het programma: Cultuur maakt iedereen