vrijdag 20 April 2018
dit is het online magazine van het Fonds voor Cultuurparticipatie. wil je een aanvraag doen, kijk dan op onze website

Talentontwikkelingsketens in de kunsten

NJO Symfonieorkest


In opdracht van het Fonds voor Cultuurparticipatie volgen Bureau Art en de EUR gedurende vier jaar de jonge talenten die aan 13 door het Fonds gehonoreerde projecten deelnemen. Het gaat daarbij om de meerjarige regeling Talentontwikkeling en Manifestaties (TOM), waarmee het Fonds presentatiemogelijkheden, wedstrijden en begeleidingstrajecten voor talentvolle amateurs in de leeftijd van 8 tot 24 jaar en manifestaties ter bevordering van excellentie in de amateurkunst ondersteunt. Tevens worden deelnemers aan vier talentontwikkelingstrajecten op het gebied van theater gevolgd. Uit de eerste resultaten van het onderzoek blijkt dat er in alle mogelijke disciplines trajecten worden ontwikkeld. In de stappen naar kunstzinnige ontwikkeling worden uiteenlopende methoden gebruikt.

De ketenbenadering 

Begrippen als ketenbenadering, ketenbelang en ketenmanagement worden in de beleidskunde al jaren gebruikt bij het bestuderen van uiteenlopende terreinen als jeugdzorg, reintegratie op de arbeidsmarkt of land- en tuinbouw. Naar ons idee zijn deze begrippen ook te gebruiken voor een analyse van talentontwikkeling van jongeren in de kunsten. Het gaat dan niet om de afzonderlijke schakels, zoals deelname aan een jeugdorkest of jeugdtheatergroep of het volgen van een specifieke kunstvakopleiding. We bekijken de gehele keten van activiteiten in het onderwijs en de vrije tijd die jongeren doorlopen om hun kunstzinnige talenten te ontwikkelen. Zo ontstaat inzicht in de manier waarop jongeren gedurende een groot aantal jaren hun kunstzinnige talenten ontwikkelen en hoe zij van de ene schakel de overstap maken naar de volgende schakel.
De ketenbenadering gaat uit van netwerksturing en niet van centrale sturing door de overheid. Allerlei verschillende instanties en instellingen vormen met elkaar de keten en zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor het goed functioneren daarvan. Wel kunnen overheden, en in het verlengde daarvan de cultuurfondsen, op basis van een analyse van de keten van talentontwikkeling bezien op welke plekken deze verbeterd kan worden. Daarbij gaat het er niet om zoveel mogelijk talenten de gehele keten, tot en met het professionele kunstenaarschap, te laten doorlopen. Het uitgangspunt is dat talenten in elke fase van hun ontwikkeling de kans krijgen om op het juiste niveau uitgedaagd, gestimuleerd en desgewenst doorverwezen te worden.

Twee ketens

Talentontwikkeling in de kunsten verloopt vooral via twee ketens:
1 de keten van activiteiten in het (formele) onderwijs (met name de mbo- en hbo-kunstvakopleidingen, maar ook vooropleidingen, post-hbo-onderwijs en dergelijke);
2 de keten van vrijetijdsactiviteiten (zelf zingen, dansen, muziek maken, toneelspelen, beeldende kunst maken en dergelijke; actief zijn in orkesten, bandjes, theater- groepen en dergelijke; deelnemen aan allerlei wedstrijden en concoursen).

Een keten heeft in principe twee soorten schakelingen. Een parallelle schakeling van de diverse schakels in de keten en een seriële schakeling, waarbij de output van de ene actor de input is voor de volgende actor. De keten van talentontwikkeling in de kunsten kent beide soorten schakelingen. Sommige talenten ontwikkelen zich volledig buiten de onderwijsketen om, zoals beeldend kunstenaars die er bewust voor kiezen om geen hbo-vakopleiding te volgen. Ook zijn er jongeren die hun talenten uitsluitend in het onderwijssysteem ontwikkelen, zonder in hun vrije tijd actief kunsten te beoefenen. Maar in verreweg de meeste gevallen gaat het om een wisselwerking tussen beide ketens.

In schema zien de twee ketens er globaal als volgt uit:

De twee ketens van talentontwikkeling

De onderwijsketen

Primair onderwijs
In de onderwijsketen maken de meeste kinderen van 4 tot 12 jaar kennis met kunst en cultuur in het primair onderwijs. Kunstzinnige oriëntatie is een wettelijk voorgeschreven leergebied in het primair onderwijs. Boven op de reguliere financiering van het onderwijs door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap is voor alle basisscholen via de zogeheten Prestatiebox 10,90 euro per leerling beschikbaar voor cultuureducatie. Veel scholen voegen daar nog een extra bedrag aan toe, bijvoorbeeld vanuit de ouderbijdrage. Ongeveer driekwart van de scholen beschikt over een interne cultuurcoördinator. Deze zorgt er in het algemeen voor dat leerlingen elk jaar een of meer voorstellingen, concerten of musea bezoeken of meedoen aan andere culturele activiteiten.

Voortgezet onderwijs
In het voortgezet onderwijs worden kunst en cultuur enigszins verbreed en verdiept. Zowel in de onderbouw als de bovenbouw worden de kunstvakken muziek, dans, drama en beeldende vorming (handenarbeid, tekenen, textiele werkvormen en audiovisuele vorming) aangeboden. Daarnaast volgen leerlingen het vak Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV). Sommige scholen voor voortgezet onderwijs besteden extra aandacht aan kunst en cultuur, onder andere de circa 25 cultuurprofielscholen. Ook werken andere scholen voor voortgezet onderwijs structureel samen met een lokale culturele instelling. Soms is er zelfs sprake van een gecombineerde opleiding voortgezet onderwijs en kunsten. Zoals de Theater havo/vwo van Hofplein Rotterdam of de havo/vwo voor Muziek en Dans, waarbij leerlingen naast een reguliere middelbare opleiding dagelijks lessen muziek, theater of dans krijgen.

Middelbaar beroepsonderwijs
De ROC’s bieden een groot aantal mbo-opleidingen aan op het gebied van kunst en cultuur. Zo bieden vijftien ROC’s een opleiding aan op het gebied van podium- en evenemententechniek en zeventien ROC’s hebben de opleiding Artiest (Dans, Drama, Musical, Muziek, Muziek sounddesign, Muziek uitvoerend en Sounddesign). Daarnaast zijn er opleidingen in audiovisuele productie en in grafische en mediavormgeving. Soms werken ROC’s in het kader van talentontwikkeling samen met scholen voor voortgezet onderwijs. Ook zijn er verschillende initiatieven om de verdere talentontwikkeling van deze mbo-leerlingen te stimuleren en de doorstroming naar het kunstvakonderwijs op hbo-niveau te verbeteren.

De ROC’s bieden een groot aantal MBO- opleidingen aan op het gebied van kunst en cultuur

Hoger onderwijs
Het hbo heeft diverse opleidingen op het gebied van het kunstvakonderwijs. Op bachelorniveau zijn dat onder meer autonome beeldende kunst, vormgeving, dans, theater, muziek, muziektherapie, circusarts, film en televisie, alsmede docent beeldende kunst, docent dans, docent muziek, docent theater. Op masterniveau onder meer kunsteducatie, schilderkunst, autonome beeldende kunst, modevormgeving, choreografie, danstherapie, film, fotografie, muziek, opera, theater, theatervormgeving/beeldregie en sonologie. Jaarlijks stromen tussen de 3000 en 3500 studenten een hbo-kunstopleiding in.

Daarnaast zijn er bij de conservatoria en de academies voor beeldende kunsten diverse eenjarige vooropleidingen, waarin jongeren zich na afloop van het voortgezet onderwijs kunnen oriënteren op de bacheloropleiding. De Sweelinck Academie en het Junior Jazz College geven vorm aan de nationale opleiding voor jong toptalent: de klassieke Sweelinck Academie voor leerlingen van 8 tot 18 jaar en het Junior Jazz College voor leerlingen van 12 tot 18 jaar. ArtEZ Hogeschool voor de Kunsten kent de Jong Talentklas Klassieke Muziek/Jazz & Pop, een meerjarige vooropleiding voor uitzonderlijk talent vanaf ongeveer 12 jaar. De School voor Jong Talent van het Koninklijk Conservatorium biedt kunstzinnig talent de mogelijkheid om een klassieke dansopleiding of een voorbereidende vakopleiding in muziek of beeldende kunst en vormgeving binnen één school te combineren met regulier onderwijs.

Op talentontwikkeling ná het kunstvakonderwijs gaan we niet nader in. De landelijke productiehuizen voor jonge makers zijn onder voormalig staatssecretaris Zijlstra wegbezuinigd en ook andere vormen van postacademische talentontwikkeling gericht op de beroepspraktijk, zoals de Rijksacademie van Beeldende Kunsten, zitten financieel in zwaar weer. Minister Bussemaker heeft inmiddels acht miljoen euro vrij gemaakt om dit ten dele te compenseren, zoals vermeld in de brief aan de Tweede Kamer van 29 augustus 2014. Die middelen worden ingezet voor coaching en productie- en presentatieplekken voor nieuw talent in verschillende kunstdisciplines via de rijkscultuurfondsen en voor laagrentende leningen van Cultuur & Ondernemen voor nieuw talent.

De keten van kunstbeoefening in de vrije tijd

Kennismaken met kunst en cultuur
In de grote steden en de laatste jaren ook in andere gemeenten vormen kunst en cultuur, naast sport, onderdeel van de activiteiten die plaatsvinden in het kader van de brede school en het wijkgericht werken. De brede school kan in de wijk een schakel vormen tussen culturele activiteiten binnen en buiten de school. Denk daarbij aan nadere kennismaking met kunst en cultuur bij lokale kunstencentra, verenigingen en gezelschappen.

Amateurkunstbeoefening door jongeren
Na sport is kunstbeoefening veruit de meest beoefende vrijetijdsbesteding. Onderzoek van het LKCA geeft het volgende beeld. Van alle Nederlanders van 6 jaar en ouder doet 41% aan kunstbeoefening. Bij jongeren van 12 tot 14 jaar is dat zelfs 63% en bij 15 tot 19 jaar 56%. Jonge amateurkunstbeoefenaars besteden volgens onderzoek van het SCP ook relatief meer tijd en geld aan hun hobby. Muziek en beeldend zijn in omvang de grootste disciplines, theater en schrijven de kleinste. Muziek, theater en dans worden vooral in groepsverband beoefend bij lokale kunstencentra, muziekscholen, muziek- gezelschappen, theatergroepen, jeugdtheaterscholen en in dansscholen. Schrijven en beeldende kunst worden vooral individueel beoefend, hoewel er ook allerlei cursussen en bijeenkomsten voor groepen zijn.

Gerichte talentontwikkeling in de amateurkunst
In allerlei kunstdisciplines nemen orkesten, gezelschappen en (lokale) kunstinstellin- gen initiatieven om talenten in de eigen discipline op te sporen, extra te begeleiden of te laten doorstromen. Voor jonge talenten in de klassieke muziek zijn de jeugdorkesten van belang, die talentvolle jongeren de kans bieden zich verder te ontwikkelen en door te stromen naar professioneel niveau.
Diverse theaters en toneelgezelschappen kennen speciale initiatieven om talenten te scouten of een kans te bieden zich te ontwikkelen, zoals DOX en NiznO. Verder zijn er jeugdtheaterscholen en jeugdtheatergroepen, zoals Jeugdtheaterschool Meeuw en Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland, die als broedplaatsen fungeren voor jong talent, zowel makers als uitvoerenden. De jongeren trainen en werken onder professionele leiding aan presentaties en voorstellingen. Ze leren over schrijven, choreografie en theatrale maak- processen en produceren ook eigen werk.
In de discipline dans zijn het ook vaak particuliere dansscholen die extra aandacht besteden aan talenten. Op het gebied van urban arts, met name dans en theater, zijn er vooral in de grote steden allerlei min of meer informele initiatieven voor jonge talenten: een podium bieden, begeleiden en masterclasses geven, battles en wedstrijden uitschrij- ven. Voorbeelden hiervan zijn Epitome Entertainment in Rotterdam en Spin Off, Don’t Hit Mama en Solid Ground Movement in Amsterdam.

Daarnaast zijn er tientallen festivals, concoursen en open podia waar talentvolle jongeren zich kunnen presenteren en podiumervaring kunnen opdoen. Sommige van deze initiatieven hebben de laatste jaren aparte trajecten voor talenten ontwikkeld of geïntensiveerd. Hieronder vallen het Prinses Christina Concours (voor klassieke muziek, jazz en compositie), Kunstbende (de landelijke kunstwedstrijd in diverse disciplines voor jongeren van 13 tot en met 18 jaar) en Popsport, Popronde en de Grote Prijs van Nederland (op het gebied van popmuziek).

Na sport is kunstbeoefening veruit de meest beoefende vrijetijdsbesteding


Het talentenvolgonderzoek

Het onderzoek waarin Bureau Art en de EUR gedurende vier jaar deelnemers aan talentontwikkelingsprojecten volgen, is in 2013 van start gegaan. Over de eerste peiling is verslag gedaan in het rapport TOM volgt zijn talenten. We schetsen hierna een eerste beeld van de wijze waarop jongeren hun talenten in de twee ketens steeds verder ontwikkelen. Het gaat om talentontwikkeling in de klassieke muziek, popmuziek, theater en urban arts. Daarbij baseren we ons op de uitkomsten van de digitale enquête die we afnamen bij een groep van circa 1100 jonge talenten en aanvullende interviews die studenten van de opleiding Kunst- en Cultuurwetenschappen van de Erasmus Universiteit Rotterdam bij zeventien van hen afnamen. Deze jonge talenten namen deel aan dertien projecten en wedstrijden, die door het Fonds voor Cultuurparticipatie worden gefinancierd in het kader van de meerjarige Regeling Talentontwikkeling en Manifestaties (TOM), aangevuld met vier talentontwikkelingsprojecten op het gebied van theater. De dertien projecten zijn: Prinses Christina Concours, NJO, Jeugdorkest Nederland, Vocaal Talent Nederland, Ricciotti Ensemble, Kunstbende, Popsport, Grote Prijs van Nederland, Epitome Entertainment, DOX, Spin Off, Don’t Hit Mama en Solid Ground Movement. De vier projecten op het gebied van theater zijn: NiznO, De Noorderlingen, Jeugdtheaterhuis Zuid-Holland en Jeugdtheaterschool Meeuw.

De enquête en de interviews zullen in de periode tot en met 2017 nog driemaal worden afgenomen. Daarom kunnen we nu nog geen definitieve conclusies trekken. Dat zal pas in 2017 gebeuren. Wel tekenen zich op basis van de huidige gegevens een aantal conclusies af.

Talentontwikkeling verloopt in elke discipline anders. De leeftijd waarop talenten zich ontwikkelen en beslissingen nemen over hun toekomst varieert. Net als het formele onderwijs dat wordt gevolgd, de voorzieningen die er zijn om de betreffende discipline te beoefenen en de aansluiting tussen enerzijds vrijetijdsactiviteiten en anderzijds het formele (kunstvak)onderwijs. Er kan daarom moeilijk in het algemeen over de keten van talentontwikkeling in de kunsten worden gesproken.
Activiteiten in de vrijetijdsketen zijn voor veel jonge talenten van groot belang om zich voor te bereiden op kunstvakopleidingen of deze opleiding te verrijken met prakti- sche (podium)ervaring. Bij klassieke muziek en popmuziek zijn bovendien wedstrijden, concoursen en dergelijke belangrijk voor de verdere ontwikkeling van jong talent, bij theater en urban blijkt dat minder het geval te zijn. De schakels in de vrijetijdsketen lijken bij klassieke muziek nog het beste in elkaar te grijpen. Zo stromen veel jonge talenten via lokale of regionale jeugdorkesten, harmonies en fanfares door naar (jeugd)orkesten op landelijk niveau. Ook nemen leden van bijvoorbeeld het Jeugdorkest Nederland vaak deel aan het Prinses Christina Concours en dergelijke. Maar ook in de andere disciplines zijn er geslaagde voorbeelden van schakelingen. Zo stromen finalisten van de Kunstbende in de popmuziek automatisch door naar de Grote Prijs van Nederland. Dergelijke succesvolle schakels maken het voor talenten gemakkelijker om in de talentontwikkelingsketen de stappen te zetten die passen bij hun niveau en ambitie. Waar de afstemming tussen de schakels minder evident of zelfs afwezig is, wordt talent minder snel opgemerkt en doorverwezen naar een passend niveau. In de praktijk haken lang niet alle schakels soepel op elkaar in. Of dat problematisch is, hangt af van de beschikbaarheid van alternatieve leerervaringen en de doelen die talenten zich stellen. Niet iedereen is immers op weg naar het professionele kunstenaarschap.

Veel jonge talenten zijn er wel van overtuigd dat hun vrijetijdsactiviteiten helpen om toegelaten te worden tot het kunstvakonderwijs. Ook bijna de helft van de jonge talenten die nu hbo-kunstvakonderwijs volgen, bevestigt in het onderzoek dat hun vrijetijds- activiteiten hebben geholpen bij de toelating. Er zijn voorbeelden van hoe vrijetijdsactiviteiten en formele onderwijsactiviteiten in de kunsten in de praktijk op elkaar worden afgestemd, bijvoorbeeld doordat een vrijetijdsactiviteit wordt erkend als stage in het formele onderwijs. Toch zijn er nog veel belemmeringen. Zo blijken veel jongeren in de popmuziek te weinig theoretische kennis te hebben opgedaan in de vrijetijdsketen om toegelaten te worden tot het kunstvakonderwijs. Slechts een minderheid van de jonge talenten zegt door school of door schooldocenten gestimuleerd te zijn om hun kunstzinnige talenten in de vrije tijd verder te ontwikkelen. Ouders blijken een veel belangrijkere stimulans. Internet en andere digitale media worden steeds belangrijker om het formele onder- wijs en opleidingen in de vrije tijd aan te vullen met informele vormen van leren, door het bekijken van (instructie)filmpjes, het aangaan van wedstrijden of het uitwisselen van ervaringen. Bij de popmuziek en in de urban discipline zijn deze vormen van informeel leren reeds erg belangrijk.

De schakels in de vrijetijdsketen lijken bij klassieke muziek nog het beste in elkaar te grijpen

Talentvol amateur of beroepskunstenaar

Minister Bussemaker schrijft in haar eerder genoemde brief over talentwikkeling aan de Tweede Kamer dat het ontplooien van ieders talenten op creatief en artistiek gebied onderdeel is van de brede vorming van mensen en dat het kabinet dat erg waardevol vindt. Daarmee geeft ze aan dat talentontwikkeling niet enkel ondersteuning verdient wanneer professioneel kunstenaarschap het einddoel is. Dat past bij de doelstelling van de regeling Talentontwikkeling en Manifestaties om excellentie in amateurkunst te bevorderen via onder meer wedstrijden en begeleidingstrajecten. Het tweede doel waarvoor volgens de regeling talentontwikkelingssubsidie kan worden aangevraagd is het organiseren van ‘presentatiemogelijkheden voor jonge talentvolle amateurs die van zodanig hoogstaand niveau zijn dat hiermee een adequate voorbereiding op eventuele deelname aan het kunstvakonderwijs of een professionele loopbaan in de kunsten en de daaraan voorafgaande keuze wordt geboden’. 

Het doel van de regeling is daarmee tweeledig, maar lijkt toch in belangrijke mate gericht op het bieden van een adequaat traject in de richting van het kunstvakonderwijs en de artistieke beroepspraktijk. De minister heeft geconstateerd dat de ontwikkeling van talent, met name toptalent, op een aantal punten stokt. Zij wil daarom gehoor geven aan de wens van jonge talenten om hen ondersteuning op maat te bieden om hun weg te kunnen vinden, alsmede aan de wens van instellingen om meer mogelijkheden te krijgen om beginnend en meer gevorderd te talent te begeleiden. Toptalenten die het professionele kunstenaarschap ambiëren, dienen daarbij gefaciliteerd te worden.

Vanuit dat oogpunt is het wenselijk dat de gesubsidieerde talentontwikkelingsprojecten passen binnen een traject dat bijdraagt aan de kwalificatie voor het kunstvakonderwijs. Hoe meer de verschillende projecten fungeren als schakels in een herkenbare talentontwikkelingsketen, des te kleiner de kans dat de ontwikkeling van talenten stokt. Dat is niet alleen gunstig voor toptalenten die beroeps willen worden, maar ook voor ambitieuze talenten die als amateur willen uitblinken. Bij de evaluatie van de regeling gaat de aandacht zeker uit naar de uitstroom in de richting van het kunstvakonderwijs of de arbeidsmarkt. De betekenis van gesubsidieerde projecten voor de ontwikkeling van kunstzinnig talent op elk niveau – ook in de amateurkunst – moet echter niet worden onderschat.

 

 

Inmiddels is het rapportage van de tweede meetronde ook beschiktbaar; deze is hier te vinden. 

Dit artikel heeft betrekking op de volgende regeling(en) van het Fonds voor Cultuurparticipatie website: Talentontwikkeling en Manifestaties

Dit artikel is een portret uit de reeks verhalen die we delen binnen het programma: Cultuur maakt iedereen